Το ξέσπασμα του πολέμου στο έδαφος της Ουκρανίας είναι γεγονός. Οπως γεγονός, δηλαδή εμπειρικά αποδεδειγμένο, είναι ότι η εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία ονομάζεται «πόλεμος». Οπως σε κάθε γεγονός (ιδιωτικό, προσωπικό, δημόσιο, κρατικό ή διεθνές) υπάρχουν και διατυπώνονται ερμηνείες, το ίδιο συμβαίνει και στην περίπτωση της «ουκρανικής κρίσης». Οι λέξεις, οι προτάσεις και η γλώσσα εν γένει δεν ανήκει στη σφαίρα των πραγμάτων της αξιολογικής ουδετερότητας στις ανθρώπινες συνθήκες.

Επειτα από αυτές τις γενικές προκαταρκτικές παρατηρήσεις, μπορώ να διατυπώσω το εξής ερώτημα: Ποια γλώσσα μιλάμε όταν μιλάμε για τον πόλεμο στην Ουκρανία; Εννοείται πως, όταν μιλάω για τη γλώσσα περί του πολέμου, δεν αναφέρομαι στο γλωσσολογικό επίπεδο συγκρότησης της ανθρώπινης συνθήκης. Εννοώ τις ιδεολογίες ή τα ερμηνευτικά σχήματα που «κατασκευάζουμε» για να κατανοήσουμε τι ακριβώς συμβαίνει στην Ουκρανία.

Βήμα προς βήμα στοιχειοθετείται η επιχειρηματολογία μου σχετικά με το γλωσσικο-ερμηνευτικό ζήτημα στην περίπτωση του πολέμου στην Ουκρανία. Για μένα δύο αναγνωστικές εμπειρίες στάθηκαν η αφορμή για να γράψω αυτή τη θεωρητικο-πολιτική παρέμβασή μου: Η πρώτη εμπειρία μου είναι η ανάγνωση και η μελέτη της τρίτομης αυτοβιογραφίας του Elias Canetti. Στον πρώτο τόμο (βιβλίο) με τον τίτλο «Η γλώσσα που δεν κόπηκε», ο συγγραφέας ως ο ίδιος ο εαυτός του εξηγεί ότι για να μιλήσει για τη ζωή του θα πρέπει προηγουμένως να συγκροτηθεί ως υποκείμενο γλώσσας, πολιτικής και ιστορίας. Η δεύτερη αναγνωστική αφορμή μου αναφέρεται στο άρθρο του Αντώνη Λιάκου («Εφ.Συν.», 9 Μαρτίου 2022) με τον τίτλο: «Ο πόλεμος και οι λογοκριτές». Δεν συμμερίζομαι την απόφανση ότι «πρόκειται για ιστορική λοβοτομή» σχετικά με όσα συμβαίνουν στο γλωσσικο-ερμηνευτικό επίπεδο, αλλά συμφωνώ μαζί του για την υπεράσπιση των διαφωτιστικών αιτημάτων εν μέσω πολεμικής κρίσης.

Τελικά, το θεμελιώδες ερώτημα επαναδιατυπώνεται ως εξής: Ποια γλώσσα σε ερμηνευτικό επίπεδο μιλάμε όταν αναφερόμαστε στην «ουκρανική κρίση»; Μιλάμε τη γλώσσα της ιδεολογικής αντιπαράθεσης ανάμεσα στον νεοφιλελευθερισμό και σε μια υπό διαμόρφωση νέα ιδεολογία; Μιλάμε τη μιλιταριστική γλώσσα του Ψυχρού Πολέμου (1950-1990); Μιλάμε, άραγε, μια γλώσσα που αναφέρεται στα θεμελιώδη οντολογικά ζητήματα της επιβίωσης του ανθρώπου;

Εχω καταλάβει ότι τελικά για τον πόλεμο στην Ουκρανία δεν μπορούμε να μιλάμε, δεν έχουμε λόγια να αρθρώσουμε. Γι’ αυτό εξάλλου μιλάμε στην παγκόσμια πολιτική κοινωνία τόσο πολύ για την «ουκρανική κρίση», επειδή ακριβώς δεν έχουμε να πούμε τίποτε. Ο βερμπαλισμός και οι αυτοναφορικές γλωσσικο-ερμηνευτικές αναλύσεις περισσεύουν σ’ ένα ασταθές διεθνές επικοινωνιακό σύστημα. Το μηδέν και το τίποτα γίνονται η συνθήκη της ανθρώπινης επικοινωνιακής ζωής. Οσο περισσότεροι άνθρωποι σκοτώνονται στον πόλεμο τόσο το επικοινωνιακό σύστημα του νεοφιλελευθερισμού γιγαντώνεται! Επεξεργάζεται μηχανισμούς προπαγάνδας και λογοκρισίας. Το νέο επικοινωνιακό πρόγραμμα της Δύσης έναντι της Ρωσίας ορίζεται ως λογοκρισία στο επίπεδο των πληροφοριών και της διαμόρφωσης της πολιτικής δημόσιας σφαίρας. Αυτό όμως συνιστά και την υπονόμευση του διαφωτιστικού αξιακού συστήματος.

Στον νέο οικονομικο-τεχνικό πόλεμο που γεννήθηκε με αφορμή την «ουκρανική κρίση», τα παγκόσμια οικονομικο-πολιτικά δεδομένα αλλάζουν ριζικά, αλλά στο επίπεδο της γλωσσικο-ερμηνευτικής ανάλυσης παραμένουν απροσδιόριστα. Γι’ αυτό υποστηρίζω ότι για τον πόλεμο που ξεκίνησε η Ρωσία στο έδαφος της Ουκρανίας δεν θα πρέπει το δυτικό επικοινωνιακό σύστημα να καταστρέφει ό,τι η ανθρωπότητα μέχρι σήμερα έχει δημιουργήσει. Υπάρχουν πολιτικοί μηχανισμοί και πολλές κοινωνικές δυνατότητες για να εκφρασθούν τα αξιακά περιεχόμενα του διαφωτισμού. Η προπαγάνδα και οι τεχνικές της λογοκρισίας δεν ταιριάζουν σε ελεύθερες ανοικτές κοινωνίες. Η διαφορετική άποψη δεν μπορεί να διώκεται και να ενταφιάζεται. Και τελικά ως Δύση δεν επιτρέπεται να υπονομεύουμε τις ιστορικές κατακτήσεις μας στους τομείς της ελευθερίας και της ανεξουσίαστης επικοινωνίας. Στον αντι-Διαφωτισμό του Πούτιν η δυτική απάντηση δεν μπορεί να είναι η αντι-διαφωτιστική λογοκρισία. Οφείλουμε να παραμείνουμε ελεύθερα όντα και διαφωτιστές.

* Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

efsyn.gr