Με πρωτοβουλία του υπουργού Παιδείας Κ. Γαβρόγλου ετέθη προς δημόσια συζήτηση και διαβούλευση το νομοσχέδιο με το οποίο ρυθμίζονται ζητήματα οργάνωσης, διοίκησης και λειτουργίας των ιδρυμάτων της Ανώτατης Εκπαίδευσης.

Ως καθηγητής Πανεπιστημίου, στη σύντομη αυτή δημόσια παρέμβασή μου, θα ήθελα να αναπτύξω ορισμένες σκέψεις μου για το μοντέλο οργάνωσης και λειτουργίας των πανεπιστημίων το οποίο προτείνει το νομοσχέδιο, από τη σκοπιά της πανεπιστημιακής πολιτικής.

Και από τη σκοπιά της κριτικής θεωρίας περί Πανεπιστημίου θα εκθέσω τις ιδέες μου για τη σύνδεση του Πανεπιστημίου ως κοινωνικής περιοχής και σφαίρας με τη δημοκρατία ως διαδικασία μέσω της οποίας λαμβάνονται αποφάσεις σ’ αυτόν τον κοινωνικό τόπο.

Προηγουμένως κρίνω απαραίτητο να διευκρινιστεί ότι στην περίπτωση της νομοθετικής ρύθμισης για το Πανεπιστήμιο γίνεται λόγος για «νόμο-πλαίσιο». Και αυτό γίνεται επειδή το Πανεπιστήμιο είναι εξ ορισμού αυτόνομη και ανεξάρτητη κοινωνική περιοχή και σφαίρα και κατά συνέπεια οι νομοθετικές ρυθμίσεις είναι γενικές.

Τοποθετούνται σε γενικό πλαίσιο. Ολα τα ζητήματα οργάνωσης και λειτουργίας του Πανεπιστημίου εντάσσονται στη λογική της αυτοδιοίκησής του ως αυτόνομης κοινωνικής σφαίρας και ως ανεξάρτητης διοικητικής οντότητας.

Αλλά ας εξετάσουμε τώρα τις προτάσεις του νομοσχεδίου σχετικά με το ζήτημα της δημοκρατικής οργάνωσης και λειτουργίας του Πανεπιστημίου. Στον δημόσιο διάλογο οφείλουμε να θέσουμε δύο υπερκείμενες προϋποθέσεις: Πρώτον, η μία προϋπόθεση αναφέρεται στο ίδιο το πράγμα (με τη φιλοσοφική έννοια του όρου) που ονομάζεται Πανεπιστήμιο, το οποίο διαφέρει ριζικά αν συγκριθεί με όλα τα άλλα κοινωνικά πράγματα και καταστάσεις.

Και η δεύτερη προϋπόθεση είναι και αυτή καταστατική στον βαθμό που λαμβάνει υπόψη της τον ρόλο του Πανεπιστημίου στη συγκρότηση της σύγχρονης ελεύθερης κοινωνίας. Με απλά λόγια, μόνο ένα δημοκρατικό Πανεπιστήμιο μπορεί να διαμορφώσει τη σύγχρονη ελεύθερη κοινωνία και αντιστρόφως, μόνο σε μια ελεύθερη κοινωνία μπορεί να λειτουργήσει ένα δημοκρατικό Πανεπιστήμιο.

Τα πράγματα σχετικά με το Πανεπιστήμιο και τη σχέση του με την κοινωνία είναι και σύνθετα και πολύπλοκα και γι’ αυτόν τον λόγο θα έπρεπε να απασχολούν την ίδια την κοινωνία στο επίπεδο της συγκροτήσεώς της: δηλαδή, επιτέλους χρειάζεται και επιβάλλεται η ελληνική πολιτική κοινωνία να κοιτάξει τον εαυτό της στον καθρέφτη και μετά να αποφασίσει για τα ζητήματα που αναφέρονται στις συγκροτησιακές δομές της.

Το ερώτημα σχετικά με την οργάνωση και τη λειτουργία του Πανεπιστημίου μπορεί να διατυπωθεί ως εξής: Ποιος τύπος δημοκρατίας είναι εκείνος που αρμόζει στο κοινωνικό «πράγμα» που ονομάζεται Πανεπιστήμιο;

Μπορεί στο Πανεπιστήμιο να εφαρμοστεί ο τύπος της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας; Θα ακολουθηθεί το μοντέλο δημοκρατίας που ισχύει και εφαρμόζεται για τη συγκρότηση της πολιτικής κοινωνίας μέσω της «αντιπροσώπευσης»; Ή μήπως θα αναζητηθεί λύση για την άσκηση πανεπιστημιακής πολιτικής σε άλλα μοντέλα και τύπους δημοκρατίας, όπως π.χ. είναι η συμμετοχική δημοκρατία ή η διαβουλευτική δημοκρατία;

Ισως η μακροσκελής διατύπωση του ερωτήματος να μη βοηθά στην καθαρή σύλληψη του προβλήματος, το οποίο έχει να κάνει με τη σχέση του Πανεπιστημίου με τη δημοκρατία. Και σε αναλυτική βάση η αφετηρία της προβληματικής μας δεν μπορεί να είναι το καθολικό μοντέλο αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας στην περίπτωση του Πανεπιστημίου.

Είναι χαρακτηριστικό ότι όλοι οι νόμοι οι οποίοι ρύθμισαν την οργάνωση και λειτουργία του Πανεπιστημίου κατά τη μεταπολιτευτική περίοδο αυτό το μοντέλο δημοκρατίας υιοθέτησαν ως μηχανισμό άσκησης πανεπιστημιακής πολιτικής. Το ίδιο γίνεται και με το νομοσχέδιο του Κ. Γαβρόγλου.

Το επιστημολογικό συμπέρασμά μας από τη σκοπιά της κριτικής θεωρίας περί Πανεπιστημίου είναι το εξής: Σ’ αυτές τις περιπτώσεις δεν έχουμε να κάνουμε με «εκπαιδευτική μεταρρύθμιση», όπως λανθασμένα ονομάζονται τέτοιου τύπου νομοθετικές ρυθμίσεις, αλλά με τεχνολογικές παρεμβάσεις στον χώρο του Πανεπιστημίου.

Προτείνω λοιπόν αντί η αφετηρία μας στην προβληματική για την οργάνωση και τη λειτουργία του Πανεπιστημίου να είναι η συσχέτιση δύο εξωτερικών πραγμάτων, δηλαδή από τη μία το Πανεπιστήμιο, του οποίου επιδιώκεται η λειτουργική ρύθμιση, και από την άλλη το υφιστάμενο μοντέλο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, να ανατρέξουμε στο εσωτερικό του ίδιου του Πανεπιστημίου και εκεί να αναζητήσουμε τον τύπο και το μοντέλο δημοκρατίας που από το ίδιο το «πράγμα», δηλαδή από το Πανεπιστήμιο, προκύπτει.

Το Πανεπιστήμιο ως αυτόνομη και ανεξάρτητη κοινωνική σφαίρα επιτελεί ένα έργο που συνοψίζεται στην πρόταση του Χούμπολτ: «Μέσω του Πανεπιστημίου η ίδια η κοινωνία στοχάζεται τον εαυτό της».

Το έργο αυτό εξειδικεύεται σε έρευνα και διδασκαλία, δηλαδή σε δύο επιμέρους δραστηριότητες εντός του Πανεπιστημίου. Η δημοκρατική του δομή, οργάνωση και λειτουργία μόνο διαβουλευτική μπορεί να είναι. Οσοι επιμένουν στο μοντέλο της «αντιπροσώπευσης» στρέφονται εναντίον του ίδιου του Πανεπιστημίου. Αλλά για τη λειτουργία του Πανεπιστημίου κατά το διαβουλευτικό δημοκρατικό πρότυπο θα επανέλθουμε.

*καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

πηγή: Εφημερίδα των Συντακτών